Liệu cấy ghép tế bào gốc có thể giúp người nhiễm HIV đạt trạng thái thuyên giảm lâu dài mà không nhất thiết phải sở hữu hai bản sao đột biến CCR5Δ32?
Một nghiên cứu được công bố trên Nature vào tháng 12/2025 đang mang đến một góc nhìn quan trọng cho lĩnh vực nghiên cứu chữa trị HIV: khả năng kiểm soát HIV lâu dài có thể không phụ thuộc hoàn toàn vào việc tạo ra một hệ miễn dịch kháng HIV nhờ đột biến CCR5Δ32/Δ32.
Một trường hợp đặc biệt sau ghép tế bào gốc
Các nhà nghiên cứu mô tả một người đàn ông 60 tuổi sống chung với HIV và mắc bệnh bạch cầu cấp dòng tủy (AML). Để điều trị bệnh ung thư máu, ông được ghép tế bào gốc tạo máu dị gen (allogeneic hematopoietic stem-cell transplantation – allo-HSCT).
Điểm đặc biệt nằm ở người hiến tặng.
Cả người nhận và người hiến đều mang kiểu gen CCR5 wild-type/CCR5Δ32, tức chỉ có một bản sao CCR5Δ32. Vì vậy, các tế bào miễn dịch mới được tạo ra sau ghép vẫn có CCR5 hoạt động và không hoàn toàn kháng HIV.
Đây là điểm khác biệt quan trọng so với những trường hợp chữa trị HIV nổi tiếng trước đây, trong đó người hiến thường mang hai bản sao CCR5Δ32/Δ32. Đột biến này làm mất biểu hiện CCR5 trên bề mặt tế bào và tạo ra mức độ kháng đáng kể đối với nhiều chủng HIV sử dụng CCR5 để xâm nhập tế bào.
Sau khoảng 3 năm kể từ khi ghép, người bệnh ngừng điều trị kháng retrovirus (ART).
Điều đáng chú ý là sau đó, tình trạng không phát hiện được HIV vẫn được duy trì trong hơn 6 năm. HIV RNA trong huyết tương tiếp tục ở dưới ngưỡng phát hiện. Các xét nghiệm chuyên sâu cũng không tìm thấy virus HIV có khả năng sao chép trong những mẫu máu và mô ruột được nghiên cứu.
Các nhà nghiên cứu vẫn thận trọng khi diễn giải kết quả và gọi đây là HIV remission – thuyên giảm HIV, thay vì khẳng định đơn giản rằng mọi dấu vết HIV đã bị loại bỏ hoàn toàn.
Vì sao phát hiện này quan trọng?
Trong nhiều năm, câu chuyện về chữa trị HIV thường gắn liền với CCR5Δ32/Δ32.
Trường hợp “Berlin patient” và sau đó là “London patient” đã cho thấy ghép tế bào gốc từ người hiến mang CCR5Δ32/Δ32 có thể dẫn đến tình trạng kiểm soát HIV lâu dài sau khi ngừng ART.
Từ đó, một câu hỏi lớn được đặt ra:
Nếu loại bỏ CCR5 không phải là yếu tố duy nhất, thì điều gì thực sự giúp loại bỏ hoặc kiểm soát ổ chứa HIV?
Nghiên cứu mới trên Nature cung cấp thêm bằng chứng rằng câu trả lời có thể nằm ở nhiều cơ chế phối hợp, chứ không chỉ ở khả năng kháng HIV của tế bào được ghép.
Ổ chứa HIV mới có thể là “mục tiêu trung tâm”
Vấn đề lớn nhất khiến HIV khó được chữa khỏi bằng ART là thuốc có thể ngăn virus nhân lên, nhưng không loại bỏ hoàn toàn các tế bào chứa HIV tiềm ẩn.
Những tế bào này tạo thành cái gọi là HIV reservoir – ổ chứa HIV.
Khi ART bị ngừng, HIV thường có thể tái hoạt động và virus trong máu tăng trở lại. Đây chính là lý do ART hiện vẫn phải được duy trì ở người nhiễm HIV.
Trong trường hợp được báo cáo năm 2025, các nhà nghiên cứu phát hiện bằng chứng cho thấy ổ chứa HIV đã giảm xuống mức cực kỳ thấp sau ghép.
Trước ghép, vẫn có thể phát hiện HIV proviral còn nguyên vẹn. Nhưng sau ghép, các xét nghiệm chuyên sâu trên một lượng rất lớn tế bào không phát hiện được virus có khả năng sao chép.
Cụ thể, khi kiểm tra hơn 130 triệu tế bào CD4 T, xét nghiệm nuôi cấy virus định lượng không phát hiện virus có khả năng tạo nhiễm mới. Phân tích hơn 109 triệu tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) chỉ phát hiện những tín hiệu HIV DNA cực kỳ thấp và không chứng minh được sự tồn tại của virus có khả năng sao chép.
Cấy ghép có thể tạo ra hiệu ứng miễn dịch chống lại ổ chứa HIV?
Một giả thuyết đặc biệt đáng chú ý là “graft-versus-HIV-reservoir” – có thể hiểu đơn giản là hệ miễn dịch mới từ người hiến góp phần nhận diện và loại bỏ những tế bào còn chứa HIV.
Trong quá trình ghép tế bào gốc dị gen, hệ miễn dịch của người hiến có thể tương tác với các tế bào còn sót lại của người nhận.
Trong trường hợp này, các nhà nghiên cứu cho rằng hoạt tính gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể (antibody-dependent cellular cytotoxicity – ADCC) khá cao tại thời điểm ghép có thể đã góp phần vào việc làm sạch ổ chứa HIV. Đồng thời, sự giảm dần của kháng thể và đáp ứng tế bào T đặc hiệu HIV cũng phù hợp với khả năng virus không còn hoạt động đáng kể.
Nói một cách đơn giản:
Không nhất thiết phải biến toàn bộ tế bào miễn dịch thành “tường thành chống HIV”.
Một chiến lược khác có thể là:
Giảm ổ chứa HIV thật mạnh → loại bỏ những tế bào còn chứa virus → ngăn virus tái lập quần thể.
Đây là một hướng tư duy rất quan trọng đối với nghiên cứu chữa trị HIV.
Không chỉ có một nghiên cứu
Điều đáng chú ý là phát hiện này không xuất hiện hoàn toàn đơn độc.
Năm 2024, Nature Medicine đã báo cáo một trường hợp khác: một người sống chung với HIV đạt tình trạng thuyên giảm kéo dài sau allo-HSCT từ người hiến có CCR5 kiểu bình thường (wild-type), tức các tế bào sau ghép vẫn có thể bị HIV sử dụng CCR5 để xâm nhập. Người bệnh không có bằng chứng HIV tái phát trong 32 tháng sau khi ngừng ART tại thời điểm báo cáo.
Nghiên cứu đó đặc biệt quan trọng vì nó cho thấy thậm chí không cần CCR5Δ32 trong tế bào hiến tặng, ghép tế bào gốc vẫn có thể dẫn đến tình trạng thuyên giảm HIV trong một số trường hợp đặc biệt.
Tuy nhiên, đây là những trường hợp rất hiếm và không thể được xem là bằng chứng rằng ghép tế bào gốc thông thường có thể chữa HIV.
Vậy những cơ chế nào có thể đóng vai trò?
Từ các nghiên cứu hiện nay, các nhà khoa học đang xem xét sự kết hợp của nhiều yếu tố:
- Giảm mạnh kích thước ổ chứa HIV
- Thay thế các tế bào miễn dịch của người nhận bằng tế bào từ người hiến
- Hiệu ứng miễn dịch dị gen giữa người hiến và người nhận
- Khả năng hệ miễn dịch mới loại bỏ các tế bào còn chứa HIV
- ADCC và các cơ chế miễn dịch khác
- Tình trạng viêm và hoạt hóa miễn dịch thay đổi sau ghép
- Các yếu tố đặc biệt của từng người bệnh, virus và người hiến
Do đó, có thể không tồn tại một “chìa khóa duy nhất” cho chữa trị HIV. Thay vào đó, tương lai có thể nằm ở việc kết hợp nhiều cơ chế để làm cho ổ chứa HIV nhỏ đến mức hệ miễn dịch có thể kiểm soát hoặc loại bỏ nó.
Nhưng đây có phải là “thuốc chữa HIV” dành cho mọi người?
Chưa.
Đây là điểm rất quan trọng.
Allo-HSCT là một thủ thuật phức tạp, được sử dụng chủ yếu để điều trị những bệnh lý nghiêm trọng như bệnh bạch cầu hoặc một số ung thư máu khác. Quy trình có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, bao gồm bệnh mảnh ghép chống chủ (GVHD), nhiễm trùng và các biến chứng liên quan đến điều trị điều kiện hóa.
Vì vậy, không thể đánh đổi nguy cơ của ghép tế bào gốc chỉ để điều trị HIV ở một người không có chỉ định ghép vì bệnh ung thư hoặc bệnh lý huyết học khác.
Nói cách khác:
Nghiên cứu này không có nghĩa là người nhiễm HIV nên đi ghép tế bào gốc để chữa HIV.
Điều có giá trị nhất của nghiên cứu nằm ở việc nó giúp các nhà khoa học hiểu tại sao HIV có thể biến mất hoặc bị kiểm soát lâu dài trong một số trường hợp đặc biệt. Từ đó, họ có thể tìm cách tái tạo những cơ chế có lợi này bằng các phương pháp an toàn hơn.
Từ “ngăn HIV” đến “xử lý ổ chứa HIV”
Trong nhiều thập kỷ, ART đã thay đổi hoàn toàn tiên lượng của người sống chung với HIV.
Ngày nay, với điều trị hiệu quả, HIV có thể được kiểm soát lâu dài và người đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện không truyền HIV qua đường tình dục (U=U).
Nhưng đối với lĩnh vực chữa trị HIV, mục tiêu còn xa hơn.
Câu hỏi không chỉ còn là:
“Làm thế nào để ngăn HIV nhân lên?”
mà ngày càng trở thành:
“Làm thế nào để loại bỏ hoặc kiểm soát ổ chứa HIV đủ lâu để người bệnh có thể duy trì tình trạng không có virus mà không cần ART liên tục?”
Các trường hợp ghép tế bào gốc đang cung cấp những “thí nghiệm tự nhiên” cực kỳ quý giá để trả lời câu hỏi đó.
Nghiên cứu Nature năm 2025 cho thấy một điều đặc biệt quan trọng: CCR5Δ32/Δ32 có thể không phải điều kiện bắt buộc để đạt được tình trạng thuyên giảm HIV lâu dài. Điều này mở rộng đáng kể phạm vi các cơ chế mà khoa học cần nghiên cứu.
Tương lai có thể không phải là ghép tế bào gốc
Mục tiêu cuối cùng của lĩnh vực này không phải là đưa tất cả người nhiễm HIV vào chương trình ghép tủy.
Mục tiêu là tìm ra thành phần có lợi của quá trình ghép và tái tạo chúng bằng những phương pháp an toàn hơn.
Ví dụ, các hướng nghiên cứu hiện nay đang tìm cách:
- làm suy giảm hoặc loại bỏ ổ chứa HIV;
- kích hoạt các tế bào chứa HIV để hệ miễn dịch có thể nhận diện;
- tăng cường khả năng tiêu diệt tế bào nhiễm HIV;
- tạo ra tế bào miễn dịch có khả năng kháng HIV;
- chỉnh sửa gen như CCR5;
- kết hợp nhiều chiến lược miễn dịch và di truyền.
Các nghiên cứu tiền lâm sàng cũng đang khám phá những cách tạo ra tế bào gốc tạo máu có nhiều lớp bảo vệ chống HIV thay vì chỉ dựa vào một cơ chế duy nhất.
Kết luận
Trường hợp được công bố trên Nature không chứng minh rằng “tế bào gốc đã chữa khỏi HIV” theo nghĩa một phương pháp điều trị có thể áp dụng rộng rãi.
Nhưng nó cung cấp một mảnh ghép quan trọng cho bức tranh lớn hơn.
Một hệ miễn dịch mới không hoàn toàn kháng HIV vẫn có thể đi kèm với tình trạng thuyên giảm HIV kéo dài nhiều năm sau khi ngừng ART, cho thấy việc loại bỏ hoặc làm suy giảm sâu ổ chứa HIV và các cơ chế miễn dịch sau ghép có thể quan trọng không kém khả năng kháng virus của tế bào hiến tặng.
Đây có thể là một bước chuyển quan trọng trong tư duy về chữa trị HIV:
Không chỉ tìm cách tạo ra một cơ thể “không thể bị HIV nhiễm lại”, mà tìm cách khiến HIV không còn đủ khả năng quay trở lại.
Nghiên cứu vẫn đang tiếp tục. ART vẫn là tiêu chuẩn điều trị HIV hiện nay và không nên tự ý ngừng thuốc dựa trên những kết quả nghiên cứu này.
Nghiên cứu tham khảo
- Gaebler C, et al. Sustained HIV-1 remission after heterozygous CCR5Δ32 stem cell transplantation. Nature. Published online 1 December 2025; 650:701–709 (2026). DOI: 10.1038/s41586-025-09893-0.
- Sáez-Cirión A, et al. Sustained HIV remission after allogeneic hematopoietic stem cell transplantation with wild-type CCR5 donor cells. Nature Medicine. 2024.
- HIV-1 remission following stem cell transplant without CCR5Δ32 mutation. Nature Medicine. 2024.
- In-depth virological and immunological characterization of HIV-1 cure after CCR5Δ32/Δ32 allogeneic hematopoietic stem cell transplantation. Nature Medicine. 2023.
- Multilayered HIV-1 resistance in HSPCs through CCR5 Knockout and B cell secretion of HIV-inhibiting antibodies. Nature Communications. 2025.
Từ khóa: #NghiênCứuTếBàoGốc #ChữaTrịHIV #HIVCure #HIVRemission #TếBàoGốcTạoMáu #CCR5 #CCR5Delta32 #HIVReservoir #NghiênCứuHIV #YHọcTáiTạo #LiệuPhápTếBào #YHọcChínhXác